نمایشنامه: موتسارت و سالیاری (الکساندر پوشکین)
الکساندر پوشکین بنیانگذار ادبیات نوین روسیه (1799-1837) در دوئل کشته شد.
این نمایشنامه یکی از عمیقترین متنهای کوتاه وی می باشد که در کتاب "تراژدی های کوچک" آمده و درباره حسادت هنری و ماهیت نبوغ است.
همینجا عنوان کنم که هیچ قطعیتی برای صحت وقایع این نمایشنامه وجود ندارد.
خلاصه:
در اواخر قرن 18 و در وین، موتسارت جوان به دربار آمده و سالیاری، آهنگساز جدی و سخت کوش دربار، به نبوغ موتسارت حسادت می کند.
او باور دارد که خودش عمرش را وقف موسیقی کرده، اما موتسارت با بیخیالی و شوخی، شاهکار خلق میکند.
در نهایت سالیاری تصمیم میگیرد موتسارت را مسموم کند، چون فکر میکند حضور او «عدالت هنری» را بر هم زده است.
سالیاری فقط حسود نیست؛ او حسادت را توجیه فلسفی میکند و میگوید: «آیا عدالت است که یک نابغه بیزحمت به جایی برسد که من با رنج و ریاضت نرسیدهام؟»
اینجا حسادت از یک احساس ساده تبدیل میشود به یک ایدئولوژی خطرناک. سالیاری خودش را قانع میکند که کشتن موتسارت خدمت به هنر است!
پوشکین این سؤال را مطرح میکند که آیا هنر نتیجه رنج است یا هدیهای آسمانی؟
سالیاری نماینده دیدگاهی است که میگوید:
«هنر باید با زحمت و انضباط به دست آید»
اما موتسارت نشان میدهد که «نبوغ، چیزی فراتر از محاسبه است.»
نکته دردناک اینجاست:
موتسارت اصلاً سالیاری را رقیب نمیبیند و به او اعتماد دارد، حتی موسیقی شادش را برای او مینوازد
این بیگناهی، جنایت سالیاری را تلختر میکند.
اینجا شرارت از نفرت نمیآید، از تحقیر درونی و احساس بیعدالتی میآید.
در پایان، سالیاری بعد از مسموم کردن موتسارت میگوید: «نبوغ و جنایت با هم سازگار نیستند.»
اما بلافاصله خودش دچار تردید میشود…
یعنی چه؟
او میخواهد باور کند چون جنایت کرده، پس نابغه نیست
اما در عمق وجودش میترسد که شاید نبوغ واقعی اصلاً اخلاقی نباشد.
این یکی از تکاندهندهترین لحظههای فلسفی ادبیات است:
پوشکین نمیگوید حق با کیست، فقط شک را در دل ما میکارد.
کسانی که فقط با معیار «زحمت» هنر را میسنجند، نبوغ را بیعدالتی میبینند.
سالیاری خودش را قاضی هنر میداند، اما در واقع قربانی عقدههای خودش است.
سالیاری شیطان نیست؛ یک انسان منطقی، منظم و محترم است، همین ترسناکترش میکند.
موتسارت با خنده و سادگیاش، باور سالیاری را فرو میریزد که «هنر باید با رنج همراه باشد».
چرا این نمایشنامه هنوز مهم است؟
چون این سؤالات هنوز زنده است:
چرا بعضیها بدون زحمت موفق میشوند؟
آیا سختکوشی تضمین نبوغ است؟
وقتی با افراد بااستعدادتر روبهرو میشویم، تحسین میکنیم یا نابودش میکنیم؟
پوشکین نشان میدهد بزرگترین دشمن نبوغ، نادانی نیست، حسادتِ انسانِ توانا اما بیالهام است.
اگر به موسیقی علاقه داشته باشید فیلم آمادئوس یا سریال ۵ قسمتی آمادئوس که جدیدا پخش شده و به زندگی موتسارت می پردازد را ببینید.
پرتره آنتونیو سالیاری (ژوزف ماهلر)
پرتره موتسارت (ژوهان دلا کروکه)
الکساندر پوشکین
تمبر یادبود پوشکین
سلام دوستان هنر دوست